GEÇEN ay Ludwigshafen’de Türklerin oturdukları bir evin yanması ve dokuz Türk göçmenin hayatını kaybetmesinden sonra, Almanya’yı ziyaret eden Başbakan Erdoğan, Şansölye Merkel ile birlikte, çoğunlukla Türk kökenli öğrencilerin katıldığı bir açık oturumda göç, kültür, eğitim ve Alman toplumuna entegrasyon sorunları üzerine konuşmuştu. Bu programda öne sürdüğü, ‘asimilasyonun bir insan hakları ihláli olduğu, entegrasyonun kültürel farklılıkların yok edilmesi anlamına gelmediği’ tezi Almanya’da çok tartışıldı. Başbakan’ın ‘Biz Türkiye’de bir Alman üniversitesinin kurulması çalışmalarını yürütüyoruz, neden Alman Hükümeti de Almanya’da bir Türk Üniversitesi’nin kuruluşunu desteklemesin?’ sorusunu Merkel yanıtlanamayacak kadar riskli bulmuş olacak ki, bu şaşırtıcı çıkış karşısında susmayı tercih etmişti.

Göçmen üniversitesi

Elbette, Türkiye’de bir Alman üniversitesinin mevcudiyeti ile Almanya’da bir Türk üniversitesinin mevcudiyeti aynı anlamı taşımazlar. Yabancı okullar, özellikle de Fransız, Alman, Avusturya, Amerikan okulları 19. yüzyılın sonundan itibaren Türkiye’de varolmuş ve İngilizce, Almanca ve Fransızca konuşan Türk elitlerinin üretilmesini sağlamışlardır. Bu okullar sayesinde Avrupa kültürü ülkemizde yayılmış ve Türkiye ile alışveriş yapan Avrupalılar karşılarında onların hal ve tavırlarından anlayan muhataplar bulmuşlardır. Bu okullardan mezun olan kişilerin iki kültür arasında olmaklığı, onların kültürler arası aracılık işini yapabilmelerini mümkün kılmıştır.

Elbette bu eğitim sürecinde, en azından bazıları içinden geldikleri topluma, mahrem bilgisine sahip oldukları organizmaya yabancılaşacaklardı. Türkiye’de bir Alman üniversitesinin mevcudiyeti işte bu tecrübenin bir uzantısı olacaktır. Bu geleneğe uygun bir biçimde, bu üniversitede okuyan öğrenciler, Türkiye’deki Alman göçmenlerinin çocukları olmayacak, üniversiteye giriş sınavını başarıyla geçebilen yerli öğrenciler olacaktır.

Buna karşın, Almanya’da bir Türk üniversitesi, Almanya’da yaşayan Türk göçmenlerin çocuklarına hitap eder ve Türk göçmenlere kendi kültürleriyle, kendileriyle ilişki kurma imkánını verecektir. En azından son on yıldır, Türkiye’nin Almanya’daki politikasının başlıca vurgusu Türk göçmenlerinin kendi kültürel kimliklerini kaybetmemesi üzerine yapılmıştır. Türk göçmenlerinin kültürel hakları talebini dile getirirken muhalefet dilini ödünç alma kıvraklığını gösteren Başbakan’ın bu dili Türkiye’de eğitim ve göç meselelerini tartışırken kullanmadığını ve belki de kullanamayacağını tespit etmek ilginç olacaktır.

Ayrıca bu dilin kullanımının ardındaki ideolojinin gerçekten çoğulculuk veya çok-kültürlülük olduğundan da şüphe etmek gerekir. Kendi kültürüne ve kimliğine bağlılık vurgusu milliyetçilikten ibaret bir konum da olabilir. Acaba bu çok-kültürlülük ve milliyetçilik sentezi Türkiye’deki göç sorununu çözmeye gerçekten yardımcı olabilir mi?

Göçmenlerin dillerini eğitim dilleri olarak resmen tanımanın riskleri çok-kültürlülük üzerine yapılan tartışmalarda sık sık vurgulanmıştır. Gettolarında yaşayan ve kendi dillerinden başka dil konuşmayan göçmenler toplumun geri kalanıyla o toplumun konuştuğu dilde sosyalleşme fırsatını bulamayacaktır. Eğer başarılı bir eğitim, göçmeni entegrasyona götüren ve ona eşit iş fırsatı sağlayan bir eğitimse, göçmenler yaşadıkları toplumda konuşulan dili iyi konuşuyor olmalıdırlar. Yoksa kendi cemaatleri içine kapanıp kalır, bütünün politik yaşamına gerçek anlamda katılma şansını kaybederler.

Çok kültürlü milliyetçilik

Çok-kültürlülük, tek bir politik toplum içinde birçok kültürel grubun varlığını sürdürmesini olumlarken, paylaşılan, ortak bir kültürün varolmasını da şart koşar. Tüm kültürel grupların üyeleri ortak bir politik dili edinmeli ve üstünde uzlaşılmış davranışları benimsemelidirler ki, kaynakları paylaşmak için adil bir biçimde rekabet edebilsinler, ortak bir politik alanda hem grup çıkarlarını hem de bireysel çıkarlarını koruyabilsinler. Aslına bakılırsa, bu hem Merkel’in hem de Erdoğan’ın ulusal toplumsal politikalarında benimsedikleri ve kullandıkları bir savdır; dolayısıyla, uluslararası bağlamda Erdoğan’ın bundan hiç söz etmemesi şaşırtıcı olabilir.

Türkiye’de içgöç 1950’lerden bu yana hızlanarak sürmektedir ve hızlı nüfus artışı, toprağın miras yoluyla bölünmesi, kırsal kesinde işsizliğin artması, tarımın mekanikleşmesi, eğitim ve sağlık hizmetlerinin yetersizliği bunun sebepleri arasında sayılır. Fakat 1990’lardan sonra yeni bir iç göç fenomeniyle karşılaşmaktayız ki, bunun adı ‘zorunlu göç’tür. Kürt gerillalara karşı yapılan savaşta uygulanan stratejinin bir parçası da, Güney Doğu ve Doğu Anadolu Bölgeleri kırsalındaki Kürt köylerinin boşaltılıp köy halkının büyük şehirlere göç etmesinin sağlanmasıdır.

Eğer Kürt sorununa politik bir çözüm bulunmuş olsaydı, bu köyler boşaltılmayacak ve bu nüfus göçe zorlanmayacaktı. Kürt sorununu resmi olarak ‘ayrılıkçı terör’ olarak tanımlamakta ve Kürt siyasi hareketinin Kürt halkı için Kürtçe dilinde yönetim ve eğitim gibi kültürel haklar talep ettiğini duymazlıktan gelinmektedir. Kürt halkına bu haklar verilmek bir yana, hatırlanırsa, birkaç yıl öncesine kadar Kürtçe bir şarkı söylemek bile bir sorun teşkil ediyordu.

İyi bilinen örnek elbette Ahmet Kaya’dır. Kaya, yılın sanatçısı ödülünü kazandığı gece teşekkür konuşması yaparken sahnede yeni albümüne bir de Kürtçe şarkıyı dahil edeceğini ilán etmişti. Bundan sonra başına gelen feláketler sanatçının 2000 yılında sürgünde ölmek zorunda kalmasına yol açmıştı.

Kürt entegrasyonu sorunu

Türkiye’de Kürtçe eğitime izin henüz verilmediği gibi, Kürtçe dilini ve kültürünü ‘yabancı diller’ fakültesinde veya ‘kültürel araştırmalar’ bölümünde okutan bir Türk üniversitesine de hali hazırda rastlayamamış bulunmaktayız. Sonuç olarak, sınırlı sayıda Kürt entelektüeli haricinde büyük bir vatandaş grubu anadilinde okuma ve yazmakta güçlük çekmekte ve Kürtçe kültürel birikim akademik bir tarzda araştırılamamaktadır.

O halde kendi kendime sormaktayım, acaba Başbakanımıza, Alman otoritelerine entegrasyon sorununun eğitimin birden fazla dili olmasına izin vermek suretiyle çözülebileceği önerisini yapacak konumda bulunabilme rahatlığını veren şey nedir? Eğer önerisi değersiz ve anlamsız değilse, neden bu öneriyi Türkiye’nin iç göç bağlamında yeniden düşünmeyelim?

Kürt nüfusun yoğun olduğu bölgelerde hayat Kürtçede cereyan ettiğine göre, eğitimin ve yönetimin Türkçe’nin yanı sıra Kürtçe olması makul ve mantıklıdır. Almanya’da ve Türkiye’de, birinde dış göç diğerinde iç göç söz konusu olduğu ve bunlar birbirinden farklı fenomenler oldukları halde, göçmenlerin dili ve kültürü tanındığında onların kim iseler o olarak saygı gördüklerini düşünmeleri de mümkün olur.

Zeynep Direk (Doç.Dr.Galatasaray Üniversitesi Felsefe Bölümü)
31 Mart 2008 / Star Ek